Koppelingen:
Vorig artikel: MONSTRUOOS
Volgend artikel: MONT II
GTB Woordenboeken: ONW, WNT

MONTI

Woordsoort: znw(m., v.)

Varianten: mond, munt

Modern lemma: mond

(mond, in de oost. tongvallen ook munt), znw. m. en vr. Mnd. munt, m. en vr.; mhd. munt, m.; ohd. mund; osa. mûdh; ags. mûdh; eng. mouth; hd. mund; ndl. mond. Zie verder de Wdbb. over de andere vormen in het Germaansch en de mogelijke verwanten.
+1.  Mond, het lichaamsdeel van mensch en dier; voor het laatste wordt mont meer gebruikt dan bec (z. ald. en vgl. b.v. het gebruik van voet van een dier, met dat van het in het oudere Mnl. nog zeldzame poot). Voc. Cop. mont, os; mundeken, oscillum; te monde keren dat in den lichame es, evomere; den mont ter eerden stoppen, oppetere; metten monde ter eerden sighen, oppetere. Teuth. mont, muyl, verw. naar bec; eyn mont, os, oris; die myt den mont syngt na der vogel sanck, oscen; die den mont steeds toe heldt, duribuccius; gulden mont, crisostomus (vgl. guldenmont); die synen mont nyet opluycken wil, oridurius; des munts toedruckyng, cinnus. Kil. mond, os, bucca. Plant. mondt, la bouche; sluyt hem den mondt toe, clos luy la bouche; den mondt openen oft opsperren, ouvrir la bouche; openinge des mondts, ouverture de la bouche; verhemelt, tgehemelte des mondts, palais.
Dit so trect den flumen uter mont ende uter tonghe, Getijdeb. S. 107b., Holland, 1465-1485
Daer soo purgiert hem dewelke dat men heet de snotte, dwelke es een dal ende gaet ter monde, Jan Yp. 102, Vlaanderen, 1401-1500.

Dat hy (de stier) vier spau ter (l. uter?) monde, Boëth. 284d.

U ogen claer ende uwen mont, u kele wit ende ront, Parth. 7470, Vlaanderen, 1320-1325.

Noyt en maecte die nature … … lippe se soete aen monde, Claus. 339, Holland, 1339.

U mont clene, suver ende rene, u lippe van sconen state, Velth. VIII, 34, 94, Brabant, 1340-1360.

Die lippen swart, die tande wit, tote ane dore den mont gesplit, Ferg. 2227, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1350.

Die tonge hinc hem (den hond) uter mont, hi was herde moede, 184, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1350.

Gi heren, … houdt dit kimmijn in den mont, vant an desen breidel kuwen, Overzee 235, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1339.

(Hi) warp hem den breidel in den mont ende reet … op dat ors, Torec 1790, Vlaanderen, 1301-1400.

(Doe) wrank hij Beyaert den breidel met kracht in den mont, Heemsk. 126.

Als ghi die mersce lidet, so set den horen aen uwen mont ende blaester mede, Parth. 1125, Vlaanderen, 1376-1400.

(Si) custen an sine mont ende helsden, Ren. 149, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1360  (Ren. uitg. Pfaff 637: an sinen munde).

(De ezel) scoot ghereet toe mitter mulen ende wilden cussen aen sinen mont, Rein. II , 5724, Holland/Vlaanderen, 1451-1500.

Doen ghyngic soken by der mont (de beminde), in die aermkins wit, ZVl. Bijdr. 6, 331, 128, Vlaanderen, 1527-1538.

So varen sy (de scheidende gelieven) ten roden monde, MLoep II, 1194, Holland, 1470-1490.

Hi … custene hondert werf ane sinen mont, daartoe ogen ende hals, Parth. 7774, Vlaanderen, 1320-1325.

Hant ende mont hi (Narcissus) daerwaert (tot zijn spiegelbeeld) biet, Wap. M. II, 111.

Mont aen mont (mondekijn) leggen, Bloeml. 3, 28, 212, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1399-1410,  zie bij mondekijn.

Vanden volke beghint hi den loop te crighen …, hi nymt mi tbroot al wten monde, Sp. d. Leken 164v., Holland, 1451-1500

Um dattu lauw bliven wolt, beghin ic di breken (braken) met minen mont, 66d, Holland, 1451-1500  (vgl. Openb. Joh. 3, 16: incipiam te evomere ex ore meo).

Si waende tkint … hebben gecust an sinen mont, Seven Vr. 481, Vlaanderen/Brabant, 1351-1400.

Lachghens monts ende drogher oghen, Egmondsch Charter op het Rijksarch., 24 Maart a. 1341, Holland, 1341   vgl. Segh. 5752: al lachende ende sonder weene).

Ic sal met hem lieden rechten in den sweerde mijns monts, Openb. Joh. 2, 16, Vlaanderen, 1390-1410  (lat. in gladio oris mei).

(Hi) gaf sinen wive enen slach, … dat haer tbloet ten tanden, ter nase ende ten monde uutbrac, Bloeml. 1, 20, 170, Holland, 1360-1500.

Dat sise (de Sarracenen) jagheden dat hen die tonghe rageden ute haren monde, 1, 51, 165  (de schildering past bij het praedicaat heidensche honden, van de ongeloovigen gezegd).

Die lippen root, den mont nauwe, 1, 127, 49.

Dan coomt … dat wijf (het slangenwijfje) ende ontoet den mont … ende die man sciet sijn hoot daerinne, ende si bitet hem af, 1, 151, 59.

So neemt die moeder (walvisch) altehant waters vol haren widen mont ende ghiet op hare kinder tier stont, Nat. Bl. V, 218, Holland, 1351-1375.  Zie ook nog bij wijt.

Van ghespleten ende gheschorde monden, Jan Yp. 81, Vlaanderen, 1401-1500.

Van puusten in den mont, 115, Vlaanderen, 1401-1500  (vgl. scaerdemont).

Os dat is die mont, daer of coomt ostium, dat is een doore, also dat hi den mont der dooren gelijct of dat wij vanden monde als vander dooren die woorden of die reden uten monde laten gaen, Barth. 117b, Holland, 1485  (zie het woord ald. en 118 herhaaldelijk gebruikt in het hoofdstuk “van de mont”); enz. Zie ook nog twee voorbeelden bij gapen.
+2.  Mont wordt vooral in twee opvattingen gebruikt.
3.  In enkele rechtstermen komt mont vooral voor verbonden met hant (vgl. bij 1° de plaats uit Wap. M. II ), zoo dikwijls het handelingen geldt waarbij iets verricht werd met de hand onder het uitspreken van bepaalde woorden; eene plechtige of uitdrukkelijke verklaring.
Tander (de tweede wijze om een leen te verkoopen) es bi zinen oudsten hoire ende dat moet voor oghen wesen, zine jaeren hebben ende hand, mond en consent daer toe doen ende hem plocken ende halmen ghelijc den grondenare, Leenr. 6, Vlaanderen, 1401-1410.
Hoe ick schuldich ben desen eyghen over te gheven? met halmen, aerde ende monde, O. Vaderl R., Versl. 1, 260, Holland.

Sij hebben dair voirt op vertegen mit hande, halm ind monde, Nijh. 4, 342 (a. 1464), Noord-Oost Nederland.

Vertegen .. mit monde, mit hande, mit halmen, 353.

(Dat de verkoopers van het opgedragen pand) uytgeghaen sijn met hande ende met monde, ende daerop verhalmt, alse recht is, 1, 206, noot 1).

Mit halme ende mit monde vertegen, 2, 166, Noord-Oost Nederland;  vgl. 1, 98 noot 1).

Hij (de verkooper) dede voor hemlieden met hande, met halme ende met monde al dat hij schuldich was te doene, Cout. v. Gent 514 (a. 1340), Vlaanderen/Brabant/Limburg, 1561.

Die sal hem ontsculdigen mit hande ende mit monde, O. Vaderl. R. 3, 307, 1601-1700.

Met hant ende mont, Stadr. v. Steenw. 229, 10, Noord-Oost Nederland, 1609.

Een vrede, ghegheven … mit hande ende mit monde (beëedigd), R. v. Utr. Inl. 49.

Die man sel deen vrede houden ghelike oft hine mit hande ende mit monde ghegheven hadde, R. v. Utr. 1, 46, 14, Holland, 1340-1379.
+4.  Omschrijvend staat mont voor den persoon. Zoo ook mhd. Den overgang vormen die plaatsen, waar mont nog verbonden wordt met een begrip van “zeggen”, zooals OVl. Lied. e. G. 397, 38, Vlaanderen, 1340-1360: “Venus, ic ware dijn campioen, mocht ic, jeghen die valsche monden, die aercheit secghen”  , en Belg. Mus. 5, 257, 48, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1399-1410: “wat segghen dan die mondeken root, die daer houden in beiden ziden?”  , en vermoedelijk ook R. v. Uccle 8, 51, Brabant, 1535-?: “erve houden twee scepenen metten monde of met twee segelen” (minder duidelijk is 10, 64: “op genen segel en wijst men vonnesse, hij en ware scepen of scepen mont (eene mondelinge verklaring van schepenen?)”.
Brinc dijn here te voren van mynen monde sonder brief (zeg hem van mijnentwege): inne haten niet, Troyen 4991, Nederrijn, 1470-1480.
Hy is mijn neve ende ic die sijn: gruet hem van den monde mijn, Troyen hs. 23618, Nederrijn, 1470-1480.

Dat si zouden .. verbant worden van goods monde, so wie den oor die crone name, Cron. v. Brab. 753, Holland, 1404-1410.

Doch seide hi toten monde mijn, dat hi met mi te lande … emmer woude keren weder, Lorr., N. fr. 46, 236.
+5.  Overdrachtelijk wordt mont gebruikt van allerlei dingen, die met een mond worden vergeleken. Vgl. ndl. mond, van eene rivier, van een kanon, een oven, een krater enz. Opening, mond, van eene rivier, uitwatering. Teuth. dye mont van der kruycken off van eynen lederen sack, lura; des buycks mont, alura. Kil. mond oft gat (vgl. ndl. zeegat, gat van Brouwershaven e. a.) van den watervloet, ostium fluminis, fauces, ubi in mare se exonerat amnis (zie bij -monde); mond van de haven, ostium portus; mond van de maghe, os ventriculi; mond van den oven, praefurnium; mond van den put, putei crepido vulgo os putei; mond van de tonne, orificium, os summum vasis; mondgat, orificium et praefurnium.
Van enen kelre, die invallen woude, ende dien mont daeraf te vermaken, Reg. Bisd. 483, Holland, 1328-1336.
Eenen nieuwen dijck, die hy … dede werckelick legghen, delven ende maken van den graefscepe van Lens in Arthois tot in die mont van der zee, Despars 1, 176, Vlaanderen/Brabant, 1837-1840.

Men sal rosen met lauwerbladen int water sieden ende so begaden, dat boven ghestopt es die mont (lat. ore vasis opilato) ende hi (de zieke) sal dien doem in den mont ontfaen, Nat. Bl. VIII, 459, Holland, 1351-1375.

Eyselike more …, die mi leidden ter hellen waert ende quamen opten mont, Sp. II 4, 38, 63, Vlaanderen/Brabant, 1390-1405  (lat. ad os putei abissi).

Sijn mont te sien es een afgront, ghelike als der hellen mont, Nat. Bl. IV, 1085, Holland, 1351-1375.

— De prince mach hebben drie hondert monden van artillerie (vuurmonden), Matth. Anal. 1, 316, Vlaanderen, 1501-1600.