Door gebruik te maken van de GTB gaat u akkoord met de Eindgebruikersovereenkomst.

Koppelingen:
Vorig artikel: PAES I
Volgend artikel: PAESBERT
GTB Woordenboeken: WNT

PAESII

Woordsoort: znw(m., v., o.)

Modern lemma: paas

znw. m.; ook pays, paix, vr. en o., en paesse, pace, znw. vr. Van den verbogen naamval van lat. pax, nl. pace(m). Duidelijk blijkt dit uit de nu en dan voorkomende schrijfwijze pace, nl. Praet 1192, Vlaanderen, 1440-1460: “met groter bliscap ende met pace (: solace” ) en Argum. 523, Holland/Vlaanderen: “hoe ghi mit Gode selt hebben pace (: sollace)” , beide in de bet. 1) en D. Orde 302: “na dier pacen ont ter communiën”, in de bet. 2). Mnd. pace, pacem, m. en o.; mhd. pâcem, pâce, pæce.
+1.  Vrede, rust, hetzelfde als pais (z. ald.), dat uit het Fransch tot ons is gekomen.
Ere, rijcheit ende sollaes … sellen u tonder leggen ende nummermeer laten hebben paes, Argum. 5, Holland/Vlaanderen.
Na der doot, als gheen solaes hem mach ghescien, no wel no paes, anders dan hi vaert in vlammen, Praet 4712, Vlaanderen, 1440-1460.

Dat wi met Gode (bij God) hebben paes, 315, Vlaanderen, 1440-1460;  ook Argum. 523.

Die my mach geven ewich paes, hem wil ic gaen behagen, Ndl. Geest. Lied. 172, 12, Holland, 1451-1500.

Ghi sijt mijn hoop, al mijn solaes; deed ghi (zonder u), in my en waer gheen paes, 181, 3.

Waer es nu dat solaes ende der minnen paes, daer si mi eerst scone met versach, Hadew. 1, 67, 19, Brabant, 1351-1400.

— In de proofstie van Sente Donaes was gheacordeert den paes, Vl. Rijmk. 4954, Vlaanderen, 1340-1420.

— Mochtic geraken enen slach, so soude van u wesen paes, Tijdschr. 11, 152, 72, Vlaanderen, 1340-1360.

Hout uwen paes (houd uw gemak, houd u rustig), Segh. 1163; 4736; 4798.
+2.  De vredekus van Christus aan zijne volgelingen. Het woord is ontleend aan de woorden der H. Schrift: “pacem meam do vobis” (Joh. 14, 27). — Vooral als gedeelte der mis, waarbij aan de priesters en aan sommige anderen die in de mis tegenwoordig zijn, gelegenheid wordt gegeven om den vredekus te ontvangen. Hiertoe bedient men zich van een bewerkt blad van metaal, hout, ivoor of been (“tabella pacis, instrumentum pacis, osculatorium”, hd. kusskreuz, kusstäbelchen, wvla. kusspaan), waarop Christus of een kruis (vgl. mnd. pesecruze e. a.) is afgebeeld. In het Mnl. wordt dit blad of tafeltje eveneens paes (of paesbert, z. ald.) geheeten (mhd. pacem, pace; mnd. pace, pacem; wvla. paais, o. (De Bo 816), antw. pace, Antw. Idiot. 932). Deze paes wordt door den priester aan het altaar gekust, en vervolgens door een koorknaap rondgedragen om door de priesters en een deel der aanwezigen te worden gekust. Zie eene merkwaardige plaats uit de 16de eeuw aangehaald bij Stallaert op paye, 6), dl. 2, bl. 335 (waar zij niet thuis behoort): “F. den ondercostere … tpays ghevende de ghildebroeders die daer knielden ende den autaer onderhilden, creech II oorclijncken van de Spanjaerds, omdat hij hemlieden tpaeys niet te cussen en ghaf, ende vraechden hem of zy Turcken waeren, alsoft den paeys (vrede) Godts meer gheleghen ware met een glaeskin, beenkin, tafelkin … te cussen dan in de devocie … des herten, ofte dat men zonder zulck te cussen niet en zoude moghen den paeys des Heeren verweerven. Ooc en eyst gheen costume dat men alle die meinschen die de messe hooren tpaeys gheeft te cussen” (F. v. d. Haeghen, Ber. tijden 3, 104). Zie verder Littré op paix en vgl. paesbert (ook paessteen), dat hetzelfde beteekent, vooral ald. de beschrijving van Duclos, en vgl. Duc.2 5, 228 “pacem dare, osculari” en 299: “pax, instrumentum quod inter missarum solemnia populo osculandum praebetur”; Lübben op pace.
Den Paes. Hierna (na hetAgnus Dei”, die pape daer hi singt, sinen mont hi dringt ane den lichame ons Heren; hi beghint hem ommekeren denghenen die den paes heeft, dat hine dan na hem gheeft; dat bediet: Gods vrede is ghegheven te bliven mede menscheliken creaturen, want wi vinden in der scrifturen, eer te hemele voer Jhesus sprac hi te sinen jonghere(n) dus: ic gheve u den vrede mijn; … den paes gheeft manlijc anderen omdat si te samen wandelen (l. wanderen) in ghenaden ende in vreden, Bed. d. M. 1130, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1360.
Door des seden gedinkenisse pleecht men nu in die misse den paes na den (dien) paes te geven omdat wi gheesteliken leven, 1168, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1360.

Biden paes nemen wi Gode selve, 1174, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1360.

Singt men die misse vor die doden, daer nes die paes niet verboden, 1179, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1360.

Die paes es teken des vreden, die wi den levenden souden houden, 1181, Holland/Vlaanderen/Brabant, 1340-1360.

Den paes sette hi (Innocentius I) … te ghevene daer men misse doet, Lsp. II, 48, 207, Brabant, 1340-1360.

Leo dander … sette … datmen den paes gheven zoude in allen kerken … als Agnus Dei ghesonghen waer, 886.

Die duvel quam vorden paes (der mis) een deel ende drouch dat kint woch, Sp. I 7, 86, 107, Vlaanderen, 1301-1325  (lat. ante pacem; var. pace).

Hi (Leo) sette in kerstijnheit dore algader datmen paes gave openbare, alse Agnus Dei gesongen ware, III 8, 46, 6; ook III 3, 21, 9  (lat. pacis osculum ad missas dare).

— Dat paes gegeven sijnde seyt die priester, Ordin. 17, Bovenregionaal/Holland, 1566.

Als gi dat heilige paes nemen, soo segt aldus: die vrede gods … moet ons enz., Sp. d. Leken 139r., Holland, 1451-1500

Onsen paes wecht XI 1/2 loot, Jacobik. 216 (a. 1418), Holland, 1414-1450.

Die paees te verghulden, die paees van maecken III ghulden, 217, Holland, 1414-1450.

Een zilver paes, 221; ook 232, Holland, 1414-1450.

Nae dat dye paes ghegheven was, nam hi dat heylighe … sacrament des lichaems ons Heren, Pass. W. 270c., Holland, 1480

Om vor offeren ende om paes (om den voorrang bij hetofferenen het ontvangen van denpaes”) rijst murmuracie elaes! Sp. d. Sonden 15253, 1401-1500  (vgl. de aant. ald. en Proza-Sp. d. S. 98: sien si anderen voor offeren off die pays voor nemen …, si mormerieren; D. War. 2, 513 noot 3: “waarbij (nl. bij het nemen van den “paes”) evenals bij het “offeren” tusschen de edelen onderling een bepaalde rangorde werd in acht genomen: de graaf besliste daarover; S. v. Leeuwen, Bat. Ill. 3, 985”; en Mieris 2, 299a (a. 1322): “(Si) sullen sceyden alsulken twi alse A. ende M. ende J. onderlinghe hebben om voren tofferen ende voren paes te nemen”). Zie nog Stallaert 2, 333 op paes.