Koppelingen:
Vorig artikel: WAECVRI
Volgend artikel: WAEL II
GTB Woordenboeken: ONW, WNT

WAELI

Woordsoort: znw(m., v.)

Modern lemma: waal, Waal

znw. m. en vr. Ndl. waal; daarnaast weel en wiel (ook mnl. wiel), ook in grondwaal, “kolkvormig gat in een dijk ten gevolge van een doorbraak” (Ndl. Wdb; daarnaast grondweel, aangeh. bij Boekenoogen 1196); en wvla. waleput, “draaikolk”; een ander woord is waarschijnlijk waal bij Winschooten “met palen omgeven ligplaats in een zeehaven” (Franck-Van Wijk op waal), ndd. wêl (zie Koolman op het woord; vgl. wâldik); fri. wiel (Fri. Wdb. “waterpoel, draaikolk”). Waarschijnlijk is mnl. wael identisch met ondf. wâl “afgrond”. In dit geval zou de oudste bet. kunnen zijn “grondelooze diepte, kolk”, doch deze kan zich ook ontwikkeld hebben uit die van “lek of gat in een dijk”. Evenals bij wade, waarmede het woord groote overeenkomst heeft, is de ontwikkeling der beteekenissen moeilijk vast te stellen.
+1.  Poel, plas, ook als vischwater.
Hollant … is meest een broeclant, … ende heeft rivieren, walen ende meren, Clerc 11, Holland.
Van graven neffens die Oistpoort, omdat men bijder wael niet omme clymmen en soude, Rek. v. Rott. 51, Holland, 1425-1430.

Van den walen (van) A. 8 lb; van der Silmere ende die poelen (van) W. 10 lb, Rek. d. Gr. 1, 378, Holland, 1343-1346  (opschr. van den visscheriën in Aemstelrelant).
+2.  Kolk, grondelooze diepte, waal, “diepe waterkolk door een dijkbreuk ontstaan”. Kil. wael, Holl. vet. j. wiel, diepte, gurges. — Ook overdr.
Haer herte was een grondelo(o)s wael van miltheit ende van ontfarme, Stoke II, 644.  Vgl. de uitdr. “een kolk van gevoel in den blik” (bij Piet Paaltjens).
3.  Doorbraak, gat of lek in een dijk; noordholl. weel (bij Boekenoogen 1196: “het door het water in een dijk en het daarachter liggende land gemaakte gat, doorbraak).
Den dijch (dijk) van Scouden, daer een wael in tebroken was ende die dijch tebroken ende henen ghesleghen te halve(n) dike, Rek. v. Zeel. 2, 360, Vlaanderen, 1339-1345.
Om enen wael te maken jeghens den Reesloot mid rizer mid zande, die G. bewilen hadde doen maken ende ymmer weder waelde, Rek. d. Gr. 2, 118, Holland, 1343-1344.

(Si) geven … mergengelt, alsser waelen innegebroocken zijn, Inform. 49, Holland, 1514  (te Spaarndam).

(Si) hebben drie walen, die veel costen sal weder te dijcken, 63, Holland, 1514  (te Assendelft).

54 1/2 mergen, daerof dat verdolven is an de walen 171/2 mergen, 125, Holland, 1514  (in Drechterland).

W. gegeven voor sinen arbeyt van graven neffens die oistpoort, omdat men bij der wael niet omme clymmen en soude, Rek. v. Rott. 51 (a. 1426), Holland, 1425-1430.

Ghewrocht an de wale an beede de ziden vander speye met houte ende met erden in de Mey(?) ende an beede de muelnen, daers te doene was, Froissart 2, 341 (a. 1378), Vlaanderen, 1378-1379.

Waert by alsoo datter eenigh broken dijck, t. w. eenigh walen geviel aen den zeeburgh, soo sullen die gemeen buyren … den ghebroocken dijck ofte zeeburgh mit malkanderen repareren, Handv. v. Westz. 84, Holland  (ald. 116: “een weel ofte gadt in onse zeeburgh”); “die weel helpen opmaecken”; zie ook weel).

Om nootzake van dijccaidzen ende verderffenisse ons lants van den groten waerde, dat zwaerliken met walen ende met vervloyden water … beladen is, V. d. Wall 309 (a. 1374), Holland.

Om noots wille, die onse(n) lande ende luden aenlach overmits enen wael in den broec, die de here van P. sonder helpe niet vervallen en mochte, 312, Holland.

Waer dat zaeke dat een wael braecke … in een geloofden dijk …, die wale zoude dat gemeene lant opdyken tot geloofden dijk, Oorkb. 2, 274a (a. 1288);  zoo nog tweemaal ald.; ook b. Zie verder het uitvoerig art. wael (en andere vormen) bij Beekman 1681 vlgg., waar nog tal van voorbeelden van het woord worden genoemd, en vgl. G. de Vries, Dijks- en Molenb. 268 noot en walen en verwalen, d. i. “wegkolken” (Mieris 3, 247a: “waert zake dat de vors. putte also diep verwaelden, dat men die slusen daer niet weder legghen en mocht”).
4.  Eene enkele maal heeft het woord de bet. kuil of gat in een weg.
Enen wech …, die zi voort houden, becostighen ende bewaren zullen ende die slaghe (zie slach, 15) ende wale daer in maken zullen, R. v. Utr. 1, 187, 16, Holland, 1390-1400.
Aanm. 1).
De samenstelling dijcwael heeft waarschijnlijk de bet. poel of kolk of ook laag land (ook in Noord-Holland is weel benaming van stukken land; Boekenoogen op weel, 2) bij een dijk (als gevolg van eene vroegere doorbraak?) op de volgende plaatsen.
Up den Dijcwael bi Vornoutsee 14 m(et), Rek. v. Zeel. 1, 321, Vlaanderen, 1330-1332.
C. (heeft) een dijcwalekijn, daer G. op woonde, om 11 sc. (nl. pacht), ald. 95.
Aanm. 2).
—  Zie voor het gebruik van het woord in de 17de eeuw de voorbeelden bij Oudem. Wdb. op Hooft 428.