Koppelingen:
Vorig artikel: ZOUTOPLOSSING Volgend artikel: ZOUTPILAAR

ZOUTPAN

Woordsoort: znw.(v.)

Modern lemma: zoutpan

znw. vr., mv. -nen. Uit zout (I) en pan (I). Niet in Mnl. W.
1.  Ondiep bekken in den bodem, waarin men zeewater laat verdampen om zout te winnen; vaak ook bestaand uit een samenstel van dergelijke bassins, waarin het water achtereenvolgens tot een steeds hooger zoutgehalte wordt uitgedampt, tot uiteindelijk kristallisatie optreedt.
  MARIN [1701].
  V. DALE [1872 ].
— Van Iuama tot Pati over al veel Soudt-pannen zijn, ende westelijcker gheen meer,   Eerste Schipv. 1, 102 [1598].
Die hier comen om soudt te halen, 't welck genoech te becomen is, (also het veel soutpannen heeft, daer het water invloeyt, ooc uit de wellen in opdringhen, 't welcke dan door de groote hitte tot een seer goet rosachtich sout coaguleert) moeten vriendelijcke met de inwoonderen handelen, ofte vluchten anders met haer geyten in 't gheberchte,   in V. OPSTALL, Reis Verhoeff n. Azië 196 [1608].
Daar (op zeker eiland) zijn ook veel Soutpannen, dat ten deele van het grondt-water, en ten deele door de ingelate Zee van de hitte der Sonne samen-stremt; doch het sout is rosachtigh,   STRUYS, Reysen 6 [1676].
By den zeekant (zyn) veel zoutpannen, daer het zout bereit wort,   DE BRUYN, Reizen 2, 376 a [1714].
De zout-pannen alhier, als het eigendom zijnde van den gemeenen Javaan, zullen in zoo verre worden verpagt, dat de eigenaren zullen verpligt zijn om dezelve in de daartoe geschikte tijden te bewerken,   N.-I. Plakaatb. 15, 379 [1808].
Men (kiest) bij voorkeur tambaks (vischvijvers) en alleen door nood gedwongen heeft men sawahs in zoutpannen herschapen,   Encyclop. N.-I. 4, 842 b [1905].
2.  Bij het zoutzieden gebruikte, wijde, metalen kuip waarin geconcentreerde zoutoplossing verder wordt uitgedampt om het zout te laten kristalliseeren.
  AGRON en LANDRÉ [c. 1813].
  V. DALE [1872 ].
— Dat van elcken haertstee, daer men vier stoocken mach …, betaelt sal worden een gulden, ende van elcke brouketel …, soutpanne …, zeperie ende mouterie 2 gulden,   DUYCK, Journ. 2, 735 [1600].
De Pekel (word) … door houten Gooten of Waterleidingen, in de Zoutpannen gebragt,   BERKHEY, N.H. 2, 891 [1770].
De Pekel … kookt men in zekere Zoutpannen. De Boeren van Ooster-Bothnie, in Sweeden, graaven Putten aan den Oever, waar in zy het Zeewater verzamelen, en vervolgens in Yzeren Pannen brengen, daar het ter bekwaamer dikte, om Krystallen te schieten, in verkookt wordt,   HOUTTUYN, Nat. Hist. III, 4, 100 [1784].
Dit laatste (t.w. gebruik van stoom) verdient vooral daarom aanprijzing, dewijl bij deze wijze van verdamping het zout zich zoo vast niet aanzet en aanbakt op de bodems der zout-pannen,   V.D. BOON MESCH, Scheik. 1, 218 [1831].
De zoutraffinadeurs in ons land … reinigen het (het ruwe zout) … door het eerst in groote ruimten met water in aanraking te brengen, dit water zich alzoo te doen verzadigen, het door een groot filtrum te doen vloeijen, vervolgens door pompen naar de zoutpannen of de ondiepe vierkante ijzeren bakken te geleiden, en het daarin eindelijk door verhitting te doen verdampen,   Alb. d. Nat. 1861, 1, 119 [1861].
3.  Bedrijf, werkplaats van een zoutzieder; zoutkeet, zoutziederij.
  SEWEL [1766].
— Dat de stadt tot het opsetten van de soutpan … sal leveren een erff,   R.G.P. 78, 554 [1624].
Dat wy … ordonneren … aen alle onse Ondersaten inde opene Steden ende platten Lande hebbende gheerigeert eenighe Sout-pannen, die promptelyck af te breken, ende te vervoeren in eenighe van onse gheslotene Steden,   Vl. Placcaertb. 3, 995 [1669].
Ik ben zelfs in de Bron tot Lunenburg geweest, en vinde … een beschryving van in de vyftig zoutpannen, dewelke onder de grond alle rondom de bron gebouwt zyn, en door dewelke uit het water van deze bron een ongelooflyke menigte fyn sneeuwit zout dagelyks gebrandt word,   V. RANOUW, Kab. 2, 238 [1719].
Men vind hier (in de ”Muiderban, Weesperkerspel en Bylmermeer”) verscheiden Zoutkeeten en Zoutpannen, die den voornaamsten tak van den handel der ingezetenen uitleveren,   BERKHEY, N.H. 1, 58 [1769].
In 1644 vond men er (in Zierikzee) nog 40 zoutpannen, in 1750 niet meer dan 9, en thans wordt er slechts 1 zoutkeet gevonden,   BLINK, Nederl. 3, 482 [1892].
© 2007 INL. Artikel gepubliceerd in 1996.